اوېغوریان څوک دي او د چین دولت ولې د دوی د ځپلو په هڅه کې دی؟

ژباړه: نسیمه محمدي

چین په شین‌جیانګ کې د اوېغوریانو په اجباري کارکولو او د دوی په زیات شمېر شنډولو سره، د نړیوال شدید انتقاد سره مخ دی.
د بورېس جانسن دولت پکن په ښکاره ډول د اوېغور لږکیو په وړاندې د بشري حقونو په ښکاره ناوړه ګټې اخیستنې تورن او د ډونالډ ټرامپ دولت د اوېغوریانو په تړاو د چین په چارواکو بندیزونه وضع کړي دي.
خو اوېغوریان څوک دي؛ او دا ادعاوې څه بنیاد لري؟ په لیکنه کې د دې ډلې په اړه چې په دې وروستیو اونیو کې، نړۍ هېر کړي، ځغلنده نظر وځلغوو.

اوېغوریان څوک دي؟

اوېغوریان لږکي قومي مسلمانان دي، چې د چین په شمال لوېديځ د شین‌جیانګ سیمه کې ژوند کوي. اټکل کېږي، چې نېږدې ۱۱ میلیونه مسلمانان په دې سیمه کې اوسېږي، چې د دې سیمې نیمایي نفوس جوړوي.
اوېغور مسلمانان سلګونه کلونه دي، چې دلته ژوند کوي او ترک ټبر پورې تړلې یوې لهجې باندې خبرې کوي. ګمان کېږي چې احتمالاً د دوی نیکونه د ترک ټاټوبي څخه د مرکزي آسیا، شمالي برخو ته راغلي اوسي.
ځینې اوېغوریان دا نه مني چې شین‌جیانګ- چې رسماً خپلواکه سیمه ده- د چین یوه برخه اوسي او داسې لاسوندونه/ شواهد وړاندې کوي، چې د دوی نیکونه د چینایي، هان او ټانګ سلطتنوتونو د استقرار څخه وړاندې په دې سیمه کې اوسېدل.

د څه ډول ناوړه ګټې اخیستلو اټکلونه شته؟

د ملګرو ملتونو د توکمیز تبعیض د حذف کمېټې د راپور پر بنسټ، مشروع لاسوندونه شته، چې وایي یو میلیون اوېغور مسلمانان او نور مسلمان لږکي، د شین‌جیانګ په نظامي مرکزونو کې ساتل کېږي.
پکن د اوېغوریانو په وړاندې هر ډول بد چلند ردوي او وایي، چې دا نظامی ځایونه” د حرفه ای زده‌کړې” مرکزونه دي، چې د اسلام پلوه افراطیانو د جدایي غوښتونکو په تضاد دي او هم نوي مهارتونه وګړو ته زده کوي.
سره له دې، د بښنې نړیوال سازمان په ۲۰۱۸م کې وښودله، چې د اوېغور مسلمانانو په خپل سر نیول په ټوله سیمه کې په پراخه توګه دي. د «اوېغور مسلمانانو نړیواله کنګره» په جلاوطنۍ کې وايي، نیول شوي کسان له هر ډول جرم پرته ساتل کېږي او هغوی د چین کمونیست حزب د شعارونو په تکرارولو اړ کېږي او په دې ډول مغزي وینځل تر سره کېږي.
په وروستیو کې د نارینه وو یوه بوږنوونکی ویډيو خپره شوه، چې پکې لاس تړلي او ګونډه شوي خلک، په شین‌جیانګ کې ریل ګادي ته د پورته کېدلو په تمه دي، د چین سفیر بي.بي.سي ته وویل، چې دا انځورونه جعلي دي. د دې ويډیو اصیل‌والی د استرالیايي ځواکونو له لوري تایید شوی دی.

د شنډولو ادعاوې څه وایي؟

په دې اړه شواهد شته چې د چین حکومت، د ظالمانه تدابیرو په کارونې، د چین د مسلمان جمعیت د کمولو د کمپاین په اډانه کې، هڅه کوي چې د اوېغوریانو ترمنځ، تکثیر/ زېږد راکم کړي.
چینايي مفکر ادرین زنز په یو خپور شوي راپور کې وايي، چې چینایي چارواکي، اوېغور مېرمنې په زور شنډوي او یا هم د امېندوارۍ څخه د مخنیوي وسایل د هغوی په بدن کې ځای پرځای کوي او دا چاره په ټول شین‌جیانګ کې ترسره کېږي.
په یو څېړنیز راپور کې، چې په وروستیو کې د اسوشټېډ پرېس له خوا تر سره شو، موندل شوي، چې په دې ایالت کې ښځینه، د اومېندوارۍ د محدولو او بچو ته د لېوالتیا د کمولو لپاره، جریمه او ګواښل کېږي. دا راپور همدارنګه ښيي، چې چارواکي په زور مېرمنو ته د اومېنداورۍ ضد آلې (آو یو دي/ IUD) تطبیقوي، هغوی شنډوي او حتا اوېغور مېرمنې د ماشوم په سقط کولو اړ باسي.

تر اوسه کوم سیاسي اقدامات تر سره شوي دي؟

د امریکا متحده ایالاتو په شین‌جیانګ کې د اوېغور مسلمانانو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې په خاطر په چینایي چارواکو، شرکتونو او موسسو بندیزونه لګوي او اعلان کړي دي. د جون په شلمه د امریکا د سودا ګرۍ وزارت، ۱۱ چینايي شرکتونه د امریکا تور اقتصادي لیست کې شامل کړل. وړاندې په روانه اونۍ کې، دومینیک راب، د برېټانیا د بهرنیو چارو وزارت وزیر، چینایي چارواکي، په شین‌جیانګ کې د بشري حقونو په نقض تورن کړل- خو د برېټانیا دولت د اوېغور مسلمانانو په وړاندې د بد چلند پر وړاندې د بندیزونو څخه پاتې راغلی.
فرانسې هم د دې قوم پر وړاندې د بد چلند په خاطر غبرګون ښودلی دی. برونو له‌مرو، د فرانسې د شتمنیو وزیر دا چلند(یاغي او د نه منلو وړ) ګڼلی او په شین‌جیانګ کې د «نړیوالو خپلواکه پلټونکو» ته د شرایطو د څېړلو د جواز غوښتونکی شو.

هغه شخصي شرکتونه چې له اوېغور کارګرانو کار اخلي، ستونزه څه ده؟

د ۱۸۰ څخه زیاتو د بشر حقونو ډل و د شرکتونو لکه آډيداس بیا تر آمازون غوښتي، چې د شین‌جیانګ څخه د مالوچو او ټوکر تامینول بند کړي او خپل روابط د ټولو هغو چینايي شرکتونو سره، چې ویل کېږي له اوېغور کارګرانو، په زور/ اجبار کار اخلې، د لومړنیو توکو وارودول قطع کړي.
که څه هم ډېری شرکتونه د مُد لومړني توکي د شین‌جیانګ څخه نه پوره کوي، خو د سازمانو د یووالي د ټولنې د لیک په وینا، د لومړنیو توکو زیاتره وړاندې کوونکي شرکتونه، احتمال لري هغه مالوچ عرضه کړي چې د اوېغوریانو په واسطه راغونډ او ټولې نړۍ ته لېږل شوي او د نورو شرکتونو له لوري د استفاودې وړ ګرځي.
د چين له ۸۰% زیات مالوچ د شین‌جیانګ څخه تر لاسه کېږي. اسکاټ نووا، د کارګرانو د کنسریوم رییس، چې په امریکا کې مېشت دی وویل:

“پوه مُدلونه او شرکتونه پوهېږي، چې په ایالت کې عمده ستونزه شته، او د هغوی د لومړنیو توکو د تامین ځنځير، د اجباري کارګرانو په ګواښلو کې دی.”

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.







وروستي مطالب

د طالبانو ضد ولسي پاڅون؛ له ۱۲ ډیرو ولایتونو کې خلک پاڅیدلي، خو څه باید وشي؟

by بشر درویش in افغانستان

وروسته له هغه چې امریکا او طالبانو موافقه وکړه او اوس سږکال د امریکایي ځواکونو چټک وتل پيل شول، ورسره همهاله افغانستان کې خورا توده جګړه پيل شوه. دا اوس هم پرته له څو ولایتونو ... نور ولولئ