افغانستان سیاست کلتور او هنر

پاچا امان الله د انګرېزي استخباراتو په توطیو کې

لیکنه: ياران
اعلان

لیکنه: محمد انور آڅړ

(لومړۍ برخه)

دا ښکاره خبره ده چې د شاه امان الله خان پاچاهي د انګرېزي استخبارتو د توطیو له امله له منځه ولاړه، خو د پاچا په پرځولو کې انګرېزان خپل لاس لرل نه مني او اوس چې نږدې نوي کلونه تېر شوي دي بیا هم نه غواړي د امان الله خان د راپرځولو په اړه څوک پوه شي او چا ته اجازه نه ورکوي چې د امان الله خان اړوند اسناد د دوی په آرشیفونو کې وګوري چې د بېلګې په توګه د امریکایۍ لیکوالې او ژورنالستې هغه خبرې چې په خپل کتاب ( اور په افغانستان کې) یې لیکلي دي وړاندې کوو:«د امان الله د قضيو په باب ټولو افغانانو يوه مفکوره درلودله، هغه دا چې برتانويانو په مشورې سره توطئه جوړه کړي وه، چې د هغه له شر څخه ځان خلاص کړي.» نوموړي لیکواله وړاندې ځي او وایي: «کله چې زه لندن ته، د هندي دفتر کتابخانې ته ولاړم، چې د هغو وختونو اسناد مطالعه کړم، ما غوښتل چې هغه ليک ووينم(چې انګريزانو په کې ليکلي وو: (راځئ چې د امان الله له شر څخه ځان خلاص کړو) خو د ارشيف کارکوونکو اجازه رانه کړه، چې هغه اسناد وګورم … انګريزانو د امان الله د سقوط کنټرول په خپل لاس کې درلود.»

له بل پلوه انګرېزانو په خپلو شېطاني کړنو باندې پاچا امان الله وغولاوه، د امان الله خان نيت د خپلو خلکو او هيواد پر وړاندې پاک ؤ او هیله یې دا وه چې هیواد ودان او پرمختګ وکړي او د غربي هیوادونو په لیکه کې ودریږي، نه یوازې دا چې د پاچا نیت د خپلو هیوادوالو پر وړاندې سپیڅلی ؤ بلکه د خپلو انګرېزي دښمنانو پر وړاندې یې هم ښه نیت درلود، له بده مرغه چې پاچا په دې نه ؤ خبر چې دې ده ريفورمونه (اصلاحات) د افغانستان په شان په يوه اسلامي او سخت دريزه ټولنه کې څه ډول پايلې لري او له څه ډول هډماتي دښمن سره ښکېل او څه رنګ د خپلو دښمنانو پلانونه د خپلې پاچاهۍ د تباه کولو په خاطر پلي کوي. انګريزانو پاچا تر هغې پورې پر ځان باوري کړى ؤ چې، که امير ته به يو چا وويل چې د حکومت د ياغي ډلو او ټپلو په روزلو، پاللو او نورو دسيسو کې د انګريزانو پوره لاس دى نو امير به د هغوى په خبرو باور نه کولو، پاچا په داسې حال کې چې د قبايلو له يوې ډلې سره يې د خپلو مسايلو په اړه خبرې کولې وويل:«د برتانيې د حکومت غړي زما ملګري دي او هېڅوک بايد داسې خوشو خبرو ته غوږ ونه نیسي چې برتانيه د ياغيانو ملا تړ کوي.»

انګرېزانو د پاچا امان الله د پاچاهۍ د له منځه وړلو په موخه دننه په افغانستان او له ډیورنډ کرښې آخوا له ملایانو، غلو، لار وهونکو او نور ډول، ډول بدماشانو او غدارانو څخه کار واخیست. د انګريزي اجنټانو له جملې څخه چې له ټولو څخه خطرناک واقع شو، حبيب الله کلکاني (بچه سقاؤ) ؤ.

د سقاؤ زوی په لومړیو کې د کلکانو ملک محسن مزدور ؤ، ملک محسن بې سواده او جاهل سړی ؤ او د امان الله خان د کړنو مخالف ؤ، د سقاؤ زوی هم د خپل بادار په شان جاهل او نادان ؤ نوموړي په کال(۱۹۲۰، ز) کې د پوځ د نمونې په قطعه (قطعه نمونه) کې عسکري کړي وه … سره له دې چې په یوه ښه قطعه کې عسکر ؤ، خو له بده مرغه چې د عسکرۍ په دوره کې یې هم د عادت له مخې غلاوې کولې چې یو ځل هم د کوهدامن د محلي حکومت له خوا په کال(۱۹۲۴،ز) کې بندي شوی هم ؤ… چې ورو، ورو دغه غل (د افغانستان د دښمنانو لخوا) په یوه سیاسي توطیه ګر باندې بدل شو.

د سقاؤ زوی چې یو سوچ بې سواده ؤ، نو ځکه به یې په هر ځای کې په آزاده او بې پردې توګه خبرې کولې، د خبرو نزاکت (او د ژبې عِفت) یې نه درلود، خو مقابل لوري ته یې کتل، په خبرو کې یې مبالغه نه کوله او درواغ یې هم نه ویل، رډ او (بېباکه) سړی ؤ، چې لاندې پېښه یې ښه بېلګه ده:

قاري دوست محمد د خپلو ملګرو رپوټ د سقاؤ زوی ته ورکړ ، چې غوښتل یې د جمعې په ورځ سقاؤ ووژني، سقاؤ هغه کسان د قاري دوست محمد د راپور پر بنسټ ونیول او د اعدام امر یې پرې وکړ، خو قاري دوست محمد یې پورې واهه او ویې ویل:«ای دؤس(دیوث) با رفقای خود خیانت کردی، اعدامش کنید!»

هغه مهال چې د سقاؤ زوی د ډیورنډ له کرښې څخه اوښتی ؤ د انګریزانو له استخباراتو سره یې اړیکې درلودلې او هلته یې له خواجه بابوخان چې د انګریزانو له استخباراتو (سي، ای، ډي) سره یې کار کولو لیدنه وکړه … . د سقاؤ زوی د کورمې په پاړه چنار کې [د هغه وخت د انګرېزي حکومت له خوا] د غلا پر جرم، په یوولسو میاشتو بند محکوم شو، خو ډېر زر په مرموزه توګه، له بند څخه خوشی شو،[په ټوله نړۍ کې له بندیخانې څخه د یو سیاسي محکوم بندي خوشي کول، یوازې د استخباراتو واک دی، تر څو د خپلو موخو لپاره یې وکاروي، په دې بنسټ ویلې شو چې له بند څخه د سقاؤ زوی خوشي کول، د انګریزانو د استخباراتو لخوا ترسره شوي دي.] او افغانستان ته راستون شو دا هغه وخت ؤ چې د کابل په ختيځ کې د ناآرامیو لومړنۍ مرحلې مخ په پېل کیدو وې.

سقاؤ د انګريزانو د استخباراتو له خوا په نامخامخ توګه، د څو تنو ملايانو له لوري وهڅول شو، تر څو اميرامان الله خان ترور کړي او يا د حکومت پر وړاندې جګړه وکړي، په دې اړه سقاؤ، وروسته له هغې چې واک ته ورسيد، د خپلو تېروحالاتو په تړاؤ يې حاضرينو ته داسې وويل:«… د بېرته راتلو په وخت کې د پديکوټ کلي ته ورسيدم، د جمعې ورځ وه مسجد ته ولاړم چې يوه ملا د منبر څخه د کفر پر وړاندې د جهاد وعظ کاوه، نو کله چې د ده خبرې پای ته ورسیدلې، نو زه ورغلم او له ده څخه مې د خير د دعا غوښتنه وکړه، ملا دعا راته وکړه او ويې ويل:«د جومات څخه په وتلو سره د لارې په سر کې به يوه ونه ووينې، د هغې ونې لاندې ځمکه وکینده او هر څه دې چې وموندل له ځان سره يې واخله.»

د سقاؤ زوی زیاتوي چې ما په بيړې سره هغه کار وکړ، چې څلور ټوپک، کارتوس او زر نقدې روپى مې ترلاسه کړې او له ځان سره مې واخيستې، کله چې له لغمان څخه د کوه دامن پر لوري روان وم، یو ځل بيا په لاره کې د يو ملا سره مخامخ شوم او د امان الله پر وړاندې یې د جهاد امر راته وکړ، د پغمان د جشن په ورځو کې چې امان الله د پغمان د ننه په تياتر کې ؤ. ورپسې د يو بل ملا سره مخ شوم، چې ماته يې د اسلام د دين پر بنسټ، حکم وکړ چې، امان الله ووژنم، خو د دې لپاره چې د مسلمانانو جشن خراب نه شي دا کار مې ونه کړ، کله چې کوه دامن ته وګرځيدم يو بل ملا وليدلم چې د پغمان ملا غوښتنه يې تکرار کړه، زه تګاب ته ولاړم (چې غلام محمد خان د تګاب فرقه مشر ؤ)، وروسته د تګاب اخون زاده صاحب ملا حميد الله خان وروغوښتم او د امان الله خان د وژلو له پاره يې لاره راوښودله او ځينې د پروان خانان يې زما د مرستې لپاره راوغوښتل او ما هم د هغه (امان الله خان) د راغورځولو هوډ وکړ او په کابل باندې مې حمله پيل کړه.

دا شان د سقاؤ د مورال د لوړولو په خاطر د خيبر په دره، د سليمان په سراى کې يوه ملا يو تعويذ ورکړی ؤ او په هغه کې ليکل شوي وو: «خير دى چې له قانوني[د ښو خلکو] کسانو سره دې بې رحمانه رويه کړي ده، د خداى نظر به پر تا باندې وي» هغه تعويذ د نظر بندى[تېغ بندۍ] ؤ.

وروسته له هغې چې سقاؤ له پېښور او کرًمې څخه شمالي ته ورسید، په کاپیسا او پروان کې یې د غلو ډله جوړه کړه او په غلاوو او لاروهلو یې پیل وکړ، دوی به د شپې له خوا غلاوې کولې او د ورځې به په غرونو کې پټیدل… د سقاؤ د زوى داړامارانو هغه کاروانونه لوټول، چې تجارتي مالونه به يې وړل راوړل او د ګمرک مقاماتو ته به يې د لوټ شويو مالونو رسيدونه ورکول… ترهغې چې د سقاؤ زوى دوه تنه هندي تجاران وتښتول او د هغوى کورنۍ يې اړې کړلې چې د هغوى د خوشي کيدو په خاطر شپږ زره روپى ورکړي.

د سقاؤ د زوی کار تر هغه ځایه ورسید چې یوه اندازه د دولت پیسې چې د بلخ ولایت څخه کابل ته راوړل کیدلې، لاره یې ورته ونیوله او د دولت خزانه یې لوټ کړه، خو د ځایي حکومت له خوا تعقیب نه شو… .
د سقاؤ زوی د کابل په شمال کې امنیتي وضع خرابه کړي وه، نو د کوهدامن خلکو نوموړی یوازې یو یاغي نه بلکه د یوه اتل او خپل رهبر په توګه پېژندلو … ځکه چې د دوی ډېری کسان د ده په شان غله او لاره وهونکي وو.)

له بده مرغه چې حکومت د سقاؤ سره د پکتیا د ګوډ ملا(عبدالله ګردیزی) او ملاعبدالرشید په شان جګړه ونه کړه، چې په نطفه کې یې د هغه فعالیتونه شنډ کړي وو، بلکه پرعکس د سقاؤ سره یې د روغې جوړې لاره غوره کړه، سره له دې چې د سقاؤ زوی، نه د ګوډ ملا په شان دینې عالم ؤ، نه په خپله ژمنه ولاړ او نه خو د قرآن په ژمنه تړلی ؤ. د سقاؤ د زوی فعالیتونه ورو په ورو مخ پر زیاتیدو شول نو کله چې نوموړي د دولت کمزوري ولیدله، څو تنه د دولت عسکر، چې کابل ته روان وو، په یوه ناڅاپي برید کې ووژل، احمدعلي خان چې د تنظیمیه رئیس ؤ او د سقاؤ سره د روغې جوړې په خبرو بوخت ؤ، له مرکز کابل سره یې پېښه شریکه کړه او په اړه یې واک ترلاسه کړ تر څو له سقاؤ سره روغه وکړي… رئیس احمدعلي خان یوازې له دوه تنو ساتونکو سره د سقاؤ زوی ته ورغلو او په نتیجه کې یې له حبیب الله سقاؤ او سیدحسین سره د قرآن په لمن لیک کې یو تړون لاسلیک کړ، په تړون کې د سقاؤ زوی ومنله چې له مخالفت او شرارت څخه به لاس اخلي، له بلې خوا دولت هم ومنله چې د سقاؤ او ملګرو جرمونه به یې بښل کیږي، احمدعلي خان د یو بې ساري تړون سره یو ځای، د سقاؤ زوی او سید حسین له ځانه سره سرای خواجه ته راوستل او د دفاع وزیر ته یې خبر ورکړ چې (۸۲) توپک، مرمۍ، تنخوا او د غونډ مشرۍ(ډګروالۍ) رتبې دې دواړو سقاؤ او سیدحسین ته ورکړل شي. امان الله خان د دفاع وزارت، مالیې وزارت او د تنظیمیه رئیس احمدعلي خان په عنوانونو فرمانونه صادر کړل او د احمدعلي خان او غلو تر منځ تړون یې تصدیق او پلی کړ،(۸۲ میله ۳۰۳، بورد توپک) (۱۶۴۰)ګدی مرمۍ او د کال درې، درې زره افغانۍ دواړو غلو ته او (۳۶۰) افغانۍ یې د دوی هر یوه غله ته وټاکلې … .
نېټه: ۲۷/۵/۱۳۹۸، ل، ل

د لیکوال/ لیکوالې په اړه

ياران